احمدی نژاد در برابر خامنه ای: برد سپاه ، باخت غیرنظامیان

PDF

English

Subscribe to the Middle Eastern Outlook in English

شماره 3، مِه 2011


آقای محمود احمدی نژاد، پس از ناکامی اش در نزاع با آیت الله علی خامنه ای بر سر کنترل وزارت اطلاعات، با خطر استیضاح رو به رو شد. آیت الله خامنه ای که به درستی دریافته بود که عزل وزیر اطلاعات، حجت الاسلام حیدر مصلحی، حملۀ مستقیمی است به او، سپاهیان را برای محدود کردن قدرت آقای احمدی نژاد بسیج کرد. آقای احمدی نژاد حتی اگر از خطر استیضاح توسط مجلس جان سالم به در بَرَد، چالش میان او و رهبر جمهوری اسلامی همچنان ادامه خواهد یافت و به نظر می رسد برندۀ اصلی ِ این دعوای قدرت میان دو مقام غیرنظامی کشور، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی خواهد بود.

در 28 فروردین 1390، رئیس جمهور ایران، آقای احمدی نژاد، با برکنار کردن حجت الاسلام مصلحی، وزیر مقتدر وزارت اطلاعات و از یاران نزدیک رهبر جمهوری اسلامی ، بحران سیاسی دیگری را در ایران برانگیخت. کمتر از یک ساعت پس از اعلام حکم رئیس جمهور از رادیو و تلوزیون ایران، خبرگزاری فارس از ابقای وزیر اطلاعات توسط رهبری خبر داد؛ کاری که احمدی نژاد را خشمگین کرد و او تا دو هفته در جلسات هیأت دولت حاضر نشد. هدف اقدام غیرقانونی رهبر در لغو حکم رئیس جمهور، در مورد وزارت خانه ای با این اهمیت، این بود که بار دیگر نشان دهد در این دعوای قدرت حرف آخر را او می زند.

در 31 فروردین، آقای مصلحی پیروزمندانه به وزارت خانه اش برگشت و کارمندانش با فریاد الله اکبر از او استقبال کردند. ولی آقای احمدی نژاد او را به جلسۀ آن روز هیأت دولت دعوت نکرد. در 5 اردیبهشت، به دیدار آیت الله خامنه ای رفت و تهدید کرد که اگر آقای مصلحی در کابینه باقی بماند او استعفا خواهد داد. آیت الله خامنه ای در پاسخ گفت: "اگر خواستید می توانید"، و یک هفته به او مهلت داد تا تصمیمش را بگیرد. شاید آقای احمدی نژاد که احتمالاً گمان کرده بود ایت الله خامنه ای به او بلوف می زند پس از غیبت دو هفته ای اش که خودش آن را دورۀ "دورکاری و خانه نشینی" خواند در توضیحات سربسته ای گفت: " اعتقاد و باور من اين است كه يك رئيس ‌جمهور قوی و مقتدر موجب عزت رهبری، كشور و به‌خصوص ملت می‌باشد. يك رئيس ‌جمهور قوی مي‌تواند بايستد، سپر باشد، دفاع كند، امور كشور را پيش برده موجب عزت كشور شود. هر رهبر و مدير جامعه‌ای نيز نيازمند بازوان پرتوان است." به عبارت دیگر، آقای احمدی نژاد نه برای اهداف شخصی خودش بلکه به خاطر مصلحت نظام اسلامی است که خواهان قدرت است. درست در همان روز برای به رخ کشیدن قدرت ریاست جمهوری اجازه نداد آقای مصلحی در جلسۀ کابینه حاضر شود. آقای مصلحی در جلسۀ 14 اردیبهشت دولت هم حضور نداشت.

آقای احمدی نژاد با افزایش حمله هایی که از آن پس به اطرافیان او شد خیلی زود دریافت که پایش را از گلیمش درازتر کرده است. وزارت اطلاعات تارنماهای حامیان رییس جمهور را یکی پس از دیگری فیلتر کرد. بیست و پنج تن از همفکران و رازدارانش، از جمله حجت الاسلام عباس امیری فر که کاندیدای آقای احمدی نژاد برای پست وزارت اطلاعات بود، دستگیر شدند. حتی شعار "مرگ بر ضد ولایت فقیه"، فضای نماز جمعه تهران را پر کرد و رقیبان سیاسی آقای احمدی نژاد که اختلاف او با رهبر را فرصتی برای خلاص شدن از شر این دشمن دیرین می دیدند جان تازه ای گرفتند. مجلس به ریاست اقای علی لاریجانی، رییس جمهور را بارها تهدید به استیضاح کرد، و شهردار تهران، آقای محمد باقر قالیباف، در تارنمایِ خبری اش، "شفاف"، کارزار بی امانی بر ضد او و آقای اسفندیار رحیم-مشایی به راه انداخت. آقای مشایی، که از افراد بسیار نزدیک به رئیس جمهور و رئیس دفتر سابق اوست، کاندیدای مورد نظر آقای احمدی نژاد برای جانشینیِ خود پس از پایان ریاست جمهوری نیز هست.

حضور آقایان احمدی نژاد و مصلحی هر دو در جلسۀ 18 اردیبهشت کابینه دولت نشان داد رییس جمهور دست کم در حال حاضر اقتدار خامنه ای را پذیرفته است. در عین حال، به نظر می رسد اگر اقای احمدی نژاد از خطر استیضاح از سوی مجلس جان سالم به در بَرَد، این نزاع همچنان ادامه یابد و در انتخابات بعدی مجلس در سال جاری و انتخابات ریاست جمهوری در سال آینده حامیان وی نیروهای خود را بازسازی کنند و جدالهای سخت تری نیز در پیش باشد.

پاکسازی های رییس جمهور
آقای احمدی نژاد می خواهد در کابینه اش قدرت داشته باشد و تلاش ناموفقش در برکنار کردن آقای مصلحی تنها یکی از اقدامات گستردۀ وی بود برای تصفیۀ دولت از مقامات قدیمی یی که از طرف روحانیت به او تحمیل شده بودند. آقای احمدی نژاد با ورود به کاخ ریاست جمهوری در سال 1384 درست با همان چالشی رو به رو شد که همۀ پیش کسوتانش تجربه کرده بودند: حق قانونی و منحصر به فرد رئیس جمهور در عزل و نصب وزیران کابینه از سوی بخشهایی از حکومت نادیده گرفته می شود. در بیشتر موارد وزرا از سوی رهبر، آیت الله هاشمی رفسنجانی، یا آقای لاریجانی به رئیس جمهور تحمیل می شوند. ولی از سال 1384 آقای احمدی نژاد به طور حساب شده کابینه اش را از وزیران تحمیلی پاکسازی کرده و با اقدامی بی سابقه دوازده وزیر تحمیلی را تا کنون برکنار کرده است.

عزل آقای مصلحی در 28 فروردین اوج این اقدامات بود و آقای احمدی نژاد با این کار می خواست اختیار وزارت اطلاعات را به دست آورد. بطور احتمال آقای خامنه ای از این تلاش ها آگاه بود. آقای احمدی نژاد پیشتر نیز در پی محدود کردن اختیارات رهبر در این وزارت خانه برآمده بود. در 4 مرداد 1388، آقای احمدی نژاد حجت الاسلام محسنی اژه ای، وزیر وقت اطلاعات، را به دلیل "بی کفایتی" در کنترل بحرانی که کل کشور را پس از انتخابات ریاست جمهوری در خود فرو برده بود از کار برکنار کرد. برخی گزارش ها می گویند دلیل اصلی برکناری حجت الاسلام محسنی اژه ای این بود که وزارت خانه اش گزارشی تحلیلی را برای ارائه به رهبر جمهوری اسلامی تهیه کرده بود مبنی بر اینکه ناآرامی های پس از انتخابات توطئه بیگانگان یا انقلاب مخملی نبوده، در حالی که آقای احمدی نژاد و تیم تحلیل گران امنیتی سپاه پاسداران به وزیر اطلاعات گفته بودند که فعالان سیاسی دستگیر شده در تظاهرات اخیر اعتراف کرده اند که عامل بیگانگان بوده اند. آقای احمدی نژاد علاوه بر عزل وزیر، شماری از مقامات قدیمی این وزارت خانه را هم با افسران سپاه جایگزین کرد.

آیت الله خامنه ای برای خنثی کردن نقشۀ آقای احمدی نژاد در دیدار پر سر و صدایش از وزارت اطلاعات، در 14 اسفند 1389، خطاب به کارکنان این وزارت خانه گفت: " اگرچه مدیران مجموعه وزارت اطلاعات از سوی دولت انتخاب می‌شوند، اما اطلاعات و اقدامات این وزارتخانه مربوط به کل کشور است و از این رو نباید به جریانات، احزاب و افراد سیاسی تمایل پیدا کند، بلکه باید همواره در مسیر ولایت و انقلاب اسلامی حرکت نماید." در 28 فروردین 1390، حجت الاسلام مصلحی با پیروی از رهنمودهای آیت الله خامنه ای، آقای حسین عبداللهیان، معاون حقوقی و پارلمانی وزارت اطلاعات را که مقامش را مدیون آقایان احمدی نژاد و مشایی بود از کار برکنار کرد. آقای مشایی نیز بی درنگ وزارت اطلاعات را به دلیل "ضعف های اطلاعاتی و ارتباطی در مورد مسائل منطقه ای" به باد انتقاد گرفت، و درست همین روز بود که حجت الاسلام مصلحی استعفا داد.

ضد-ایدئولوژی احمدی نژاد
چالش آقای احمدی نژاد با آیت الله خامنه ای تنها بر سر کنترل وزارت اطلاعات نیست. طرز فکر او، چنان که بازتابش در اندیشه های آقای مشایی دیده می شود، ایدئولوژی حکومت را به چالش گرفته است.

دوستی آقایان احمدی نژاد و مشایی به سال ها پیش باز می گردد: سال 1358، زمانی که آقای احمدی نژاد مشاور اطلاعاتی استاندار آذربایجان غربی بود و آقای مشایی واحد اطلاعات سپاه پاسداران را در استان کردستان، همسایۀ آذربایجان غربی، پایه گذاری می کرد. فرزندانشان نیز چندی پیش با هم ازدواج کردند.

خصومت میان آیت الله خامنه ای و آقای مشایی پیشنۀ درازی دارد. آقای احمدی نژاد پس از انتخابات مناقشه آمیز دور دوم ریاست جمهوری اش در سال 1388، دوست قدیمی اش آقای مشایی را به معاون اولی خود برگماشت. ولی آیت الله خامنه ای با توجه به سابقۀ آقای مشایی در بیان سخنان بحث انگیزی چون "دوران حاکمیت دین گذشته است"، یا "ایران با مردم اسرائیل دوست است"، یادداشت دست نوشتی برای آقای احمدی نژاد فرستاد و از او خواست آقای مشایی را برکنار کند. ولی آقای احمدی نژاد یک هفتۀ کامل این دستور را نادیده گرفت و در پایان فقط مقام آقای مشایی را تغییر داد و او را به ریاست دفتر ریاست جمهوری منصوب کرد.

از آن پس، آقای مشایی از هر فرصتی برای تضعیف خامنه ای، طبقۀ روحانی ، و ایدئولوژی جمهوری اسلامی بهره برداری کرده است. "مکتب ایران"ِ آقای مشایی یک گفتمان ملی گرایانه است در برابر ایدئولوژی فراملّی جمهوری اسلامی که می خواهد همۀ مسلمانان دنیا را فارغ از مرزهای جدید سیاسی زیر چتر "امت اسلامی" متحد کند.
پشتیبانی آقای احمدی نژاد از بحث شبه- ملی آقای مشایی حتی در برابر تندترین حملات روحانیت، در واقع، نشان می دهد که از نظر او حمایت روحانیت از کابینه اش دیگر نه یک نعمت که یک درد سر است. آقای احمدی نژاد می کوشد، در رویارویی با ایدئولوژی حاکم، مکتبی بسازد که قدرت گرفتن رزمندگان جنگ ایران و عراق را توجیه کند و روحانیت را به حاشیه براند.

پاسداران فرصت طلب
چشم انداز کوشش آقای احمدی نژاد در تثبیت موقعیت آقای مشایی برای احراز پست ریاست جمهوری، پس از خودش، چندان امیدوار کننده نیست مگر اینکه از پشتیبانی سپاه پاسداران هم برخوردار شود. ولی در حال حاضر به نظر می رسد سپاه حامی آیت الله خامنه ای است و نه آقای احمدی نژاد.

در 31 فروردین 1390، نشریۀ جوان، وابسته به سپاه، یک "جریان انحرافی " را متهم کرد که "تلاش دارد با بهره برداری خاص و خروج برخی اسناد و مدارک امنیتی مقاصد خود را تأمین کند و از وزارت اطلاعات برای پیشبرد اهداف خود سود جوید." درست در همان روز، فرمانده بسیج، سردار محمدرضا نقدی، به مردم در باره "کسانی که با علاقه ظاهری به عدالت و مهدویت، به مبارزه با ولایت بر می خیزند" هشدار داد. در 2 اردیبهشت، روز سپاه، فرمانده سپاه پاسداران، سردار محمد علی (عزیز) جعفری، به طور غیرمستقیم به آقای احمدی نژاد اخطار کرد که "دغدغه و نگراني اصلي حضرت امام(ره)، بنیان گذار جمهوری اسلامی، از دشمنان خارجي مثل آمريكا و اسرائيل نبود، بلكه همه نگراني‌شان از دشمنان داخلي و از مخالفان انقلاب اسلامي در داخل بود." وی "دشمنی" جنبش سبز با "ولایت فقیه" را مایۀ اصلی " فتنه 88" دانست. البته عین همین انتقاد می تواند روزی متوجه آقای احمدی نژاد شود. سردار جعفری در بخش دوم مصاحبه اش هشدار داد: "یک جریان انحرافی در داخل حکومت نفوذ کرده ولی خود را در پشت سر شخصیت محبوب نظام [احمدی نژاد] پنهان می کند." وی در 4 اردیبهشت، درست به همین شیوه، ضمن ارج گذاری به فعالیت های دولت آقای احمدی نژاد "جریان انحرافی در داخل دولت" را مورد حمله قرار داد.

تندترین حمله های سپاه علیه احمدی نژاد از سوی رئیس سازمان عقیدتی- سیاسی سپاه پاسداران و نمایندۀ رهبر جمهوری اسلامی در این نهاد، حجت الاسلام علی سعیدی، و معاونش، حجت الاسلام مجتبی ذوالنور صورت گرفت. حجت الاسلام سعیدی اظهار داشت: "تخلف از فرمان ولی فقیه در حكم تخلف از فرمان خدا و امام زمان(عج) محسوب مي‌شود" و معاونش پا را از این هم فراتر گذاشت و ضمن گفتن اینکه: "امروز رئیس جمهور اصلی مشایی است" اخطار کرد که "اگر مقام معظم رهبری حمایت عام خود را از رئیس جمهور بردارد، او حق تصرف در امور را ندارد و می شود طاغوت."

شگفت آنکه، آقای احمدی نژاد بالاخره در برابر رهبر تسلیم شد و، هرچند با اکراه، حضور حجت الاسلام مصلحی را در کابینه پذیرفت، ولی جوان و دیگر ارگانهای تبلیغاتی سپاه به حمله های خود علیه رییس جمهور ادامه داده تأکید می کنند که "فتنۀ جدید" چه بسا ولایت فقیه را مدام با چالش های تازه ای رو به رو کند. و این نشانی است از فرصت طلبی سپاه پاسداران: این نهاد ابتدا توانست از اختلاف رهبر و رئیس جمهور بهره برداری کرده و کنترل نسبیِ وزارت اطلاعات را در دست بگیرد، به محض اینکه به این هدفش رسید، تصمیم گرفت به حمایت آیت الله خامنه ای وارد نزاع شود و بخواهد نقش متعادل کنندۀ قدرت میان رهبر و رئیس جمهور را بازی کند. به سخنی دیگر، سپاه پاسدان به عنوان داعیه دار نهاییِ قدرت در جمهوری اسلامی وارد کارزار شد.

نتیجه گیری
با گذشت سی و دو سال از انقلاب 57، حمایت مردمی از حکومت روحانیون به سطح بی سابقه ای افت کرده است و آقای احمدی نژاد که به خوبی دریافته که تأیید شدن از طرف روحانیت نه تنها سودی برایش ندارد، بلکه گاه زیانبار هم هست، برای بسیج توده ها به مخالفت با آیت الله خامنه ای برخاسته است.
ولی تضمینی وجود ندارد که این حرکت آقای احمدی نژاد همانی باشد که رأی دهندگان ایرانی خواهان آن هستند. خاطرۀ انتخابات مخدوش ریاست جمهوری سال 88 هنوز زنده است. آقای احمدی نژاد نمی تواند به پشتیبانی مجلس هم امیدی داشته باشد؛ مجلسی که در صدد استیضاح اوست. حتی اگر وی، بر خلاف انتظاری که می رود، خطر استیضاح را هم از سر بگذراند و به زورآزمایی با رهبر ادامه دهد، ممکن است سپاه پاسداران بیشترین سود را از جنگ قدرت میان مقامات غیرنظامی کشور ببرد و با یکپارچه کردن قوای خود به آخرین داعیه دار قدرت در جمهوری اسلامی ایران تبدیل شود.


View notes in the PDF version
Also Visit
AEIdeas Blog The American Magazine
About the Author

 

Ali
Alfoneh
  • Ali Alfoneh's research areas include civil-military relations in Iran with a special focus on the role of the Islamic Revolutionary Guards Corps in the Islamic Republic. Mr. Alfoneh has been a research fellow at the Institute for Strategy at the Royal Danish Defence College and has taught political economy at the Centre for Middle Eastern Studies at the University of Southern Denmark.

What's new on AEI

Defeating ISIS: AEI experts weigh-in before the president’s address on Wednesday
image Degrading, defeating, and destroying the Islamic State
image Wealth Building Home Loan: Building wealth through homeownership and retirement savings
image The $3 iPhone
AEI on Facebook
Events Calendar
  • 15
    MON
  • 16
    TUE
  • 17
    WED
  • 18
    THU
  • 19
    FRI
Tuesday, September 16, 2014 | 5:00 p.m. – 6:00 p.m.
The Constitution as political theory

Please join us for the third-annual Walter Berns Constitution Day Lecture as James Ceasar, Harry F. Byrd Professor of Politics at the University of Virginia, explores some of the Constitution’s most significant contributions to political theory, focusing on themes that have been largely unexamined in current scholarship.

Event Registration is Closed
Wednesday, September 17, 2014 | 8:10 a.m. – Thursday, September 18, 2014 | 1:30 p.m.
Third international conference on housing risk: New risk measures and their applications

We invite you to join us for this year’s international conference on housing risk — cosponsored by the Collateral Risk Network and AEI International Center on Housing Risk — which will focus on new mortgage and collateral risk measures and their applications.

Thursday, September 18, 2014 | 2:15 p.m. – 3:00 p.m.
Speaker of the House John Boehner on resetting America’s economic foundation

Please join us as Speaker John Boehner (R-OH) delivers his five-point policy vision to reset America’s economy.

Friday, September 19, 2014 | 9:15 a.m. – 11:00 a.m.
Reforming Medicare: What does the public think?

Please join us as a panel of distinguished experts explore the implications of the report and the consumer role in shaping the future of Medicare.

No events scheduled this day.
No events scheduled this day.
No events scheduled this day.
No events scheduled this day.