
Adobe Acrobat PDF
In English
بؤضونيَك لةسةر رؤذهةلآتي ناةراست
ئايا كوردستانى عيَراق هاوثةيمانيَكى باشة؟
بة ثيَنووسي: مايكلَ رووبن
* مایکل رۆبین mrubin@aei.org توێژهره له پهیمانگای ئینتهرپرایزی ئهمریکی بۆ توێژینهوهی سیاسهتی گشتی.
لةسةر بنةمايةكى زؤر عاتيفى، ثشتطيرى ئةمريكا بؤ كوردستانى عيَراق مانادارة. [1]لةسةروبةندى جةنطى جيهانى دووةمدا كاتيَك طةلان سةربةخؤييان وةرطرت، كورد ضانسى بة دةولَةت بوونيان لةدةستضوو. ئةمرِؤ كورد طةورةترين ميللةتى بىَ دةولَةتن. ئةزيةتى زؤريان لةسةر دةستى خةلَكانى ديكة ديوة. بةلآم هةرضةندة كوردستانى عيَراق ثيَشكةوتنيَكى زؤرى بينيوة، لةبةر بىَ متمانةيى سةركردايةتيةكةى هةر جؤرة هاوثةيمانيَتيةكى دريَذخايةن لة نيَوان ولآتة يةكطرتووةكاني ئةمريكا و كورددا كاريَكي ناحةكيمانة دةبيَت. لةجياتى ئةوةى ببيَتة مةشخةلَيَك بؤ ديموكراسيةت، واديارة سةركردايةتى ئيَستاى كورد زياتر لةسةر ريَضكةي حوكميَمي ئؤتؤكراتى تاكرةوي دةرِوا. لةجياتى ئةوةى ببيَتة نيلسؤن مانديَلاى هةريَمةكة، سةرؤكى كوردستانى عيَراق مسعود بارزانى بةرةو ئةوة دةرِوات ببيَتة ياسر عةرةفات يَكى نوىَ. سةرةرِاى ئةو طوفتارة رِووكةشانةى سةبارةت بة طونجاوى كوردستان وةك هاوثةيمانيَك، رِةفتارو كرداري كوردستانى عيَراق دةريدةخةن كة دوورة جيَى متمانة بيَت.
دةكريَت بووتريَت كوردستانى عيَراق سوودمةنترين لايةن بووة لة ئازادكردنى عيَراق دا. ئةمرِؤ كوردةكانى عيَراق بةرزترين ئاستى ذيانيان هةية و رِيَذةى وةبةرهيَنانى بيانى و ئاسايشيان لة ولآتدا بةرزة. كةنارطيريى نيَودةولَةتى لةسةر هةريَمةكة كؤتايى هاتووة. فرِؤكة ئةوروثيةكان لة ميونخ و ظيةننا رِاستةوخؤ ميوان و بطرة طةشتياريش ديَننة سليَمانى و هةوليَر. هيَزى هاوثةيمانان لة ئوتيَلةكانى دهؤك و سةيرانطاكانى دوكاندا ثشوو دةدةن و دةحةويَنةوة. خاوةن كؤمثانياكانى نةوتي ئةمريكي و ئةوروثي لة كيَبرِكيَدان تا سةرنجى كورد بةلاى خؤياندا رِاكيَشن. تةنانةت ثيتةر طالبريس كة بالَويَزيَكى دةورانى كلينتؤن بوو، ئيَستا لةلايةن ثارتى ديموكراتى كوردستان و يةكيَتى نيشتيمانى كوردستانةوة طيراوة بؤ لؤبى كردن بؤيان. طالبريش ثيَشنيارى بونياتنانى بنكةيةكى سةربازى ئةمريكى دةكات لة هةريَمةكةدا. [2]
ثيَنج سالأ لةمةوبةر دؤخةكة زؤر جياواز بوو. هةرضةندة كوردي عيَراق لةثاش سالَى 1991 ةوة لةذيَر سايةى سةربةخؤييةكى فعليدا حةساونةتةوة، بةلآم نا دلَنيايي داهاتوو بالَى بةسةر ذيانى رِؤذانةى خةلَك دا كيَشابوو. كوردةكانى عيَراق متمانةيان بة نةتةوة يةكطرتووةكان (UN) و ئةمريكا كةمبوو بةوةى كة لة مةحكوم كردن و توندكردنةوةي ئابلوقةي ئابووري زياتر هيض نةكةن ئةطةر هاتوو سوثاى عيَراق بةرةو باكور كشا. لة سالَى 1975دا وةزيرى دةرةوةى ئةوكات هيَنرى كيسنجةر كوردةكانى عيَراقى كردة قوربانى صةفقةيةكى ريالثؤلةتيك (سياسةتي واقعبين) لةطةلأ بةغداي ئةو كات كة سةددام حسيَن لة ثؤستى جيَطرى سةرؤكةوة دةسةلآتى تةواوى خؤى ضةسثاندبوو. كؤمةلَطاى نيَودةولَةتى بةزؤرى بىَ دةنطى نواند دةرهةق بة حكومةتى عيَراقى كاتيَك قةتل و عامي كوردي كردو ضةكى كيميايى دذى دانيشتوانى مةدةنى لة سالَى 1988 بةكارهيَنا. هةروةها هيَزةكانى ئةمريكا كاريَكى ئةوتؤيان نةكرد كاتيَك طاردى كؤمارى لة سالَى 1996دا هةوليَريان داطيركرد. هةرضةندة ئيدارةى كلينتؤن ئةو كارةى مةحكوم كرد، بةلآم دؤست و دوذمن بيَدةنطى و كاردانةوةى شةرمنانةي ئةمريكايان بينى، تةنانةت كاتيَك طاردى كؤماري هةستا بو طرتن و رِيزكردن و طوللةبارانكردنى ئةو ئةندامانةى ئؤثؤزسيؤن كة لةطةلأ واشنتؤندا كاريان دةكرد. هةروةها هيَزةكانى عيَراق ليَثيَضينةوةيةكى ئةوتؤيان لةطةلأدا نةكرا كاتيَك لة سالَى 2000 هيَلَى 36يان بةزاند لة نزيك طوندى باعةدرىَ بؤ تاقي كردنةوةي تواناي بةرطرى هيَزي كوردى. [3]
ولآتانى رِؤذئاوا و رِيَكخراوة نيَودةولَةتيةكانى تايبةت بة مافى مرؤظــــ بة شيَوةيةكى فراوان تاقة ناوضةى ئازادى عيَراقيان فةرامؤش كرد كاتيَك نةك هةر تةنها بةدست ئابلَوقةى ئابورى نةتةوة يةكطرتووةكانةوة دينالآند، بةلَكو ئابلَوقةيةكى جياوازى تريشيان لةسةربوو كة لةلايةن رذيَمى سةدام حسيَن لة بةغداوة خرابووة سةريان، كة بووة هؤى ئةوةى سكرتيَرى طشتى نةتةوة يةكطرتووةكان ثوتروس ثوتروس غالى فةرمانى بدا بة دابينكردنى خواردن و دةرمان بؤ كوردستانى عيَراق لةذيَر ثرؤطرامى نةوت بةرامبةر بة خؤراكى نةتةوة يةكطرتووةكان دا. [4] لة كؤتايى 2001دا، وةزارةتى دةرةوة برِياريَكى دةركرد بةقةدةغةكردني هاولآتيانى ئةمريكى كة بة ثاسةثؤرتى ئةمريكيةوة سةفةربكةن بؤ كوردستانى عيَراق، بةثيَى مةرجةكانى ئةو ئابلَوقةيةى كة نةتةوة يةكطرتووةكان و ئةمريكا دايانابوو.
هةلى بةردةم كوردستانى عيَراق
برِيارةكةى 1/3/2003ى توركيا بة بةشدارى نةكردن لة (ثرؤسةى ئازادكردنى عيَراق)دا ثيَطةيةكي ستراتيذي ضاوةرِوان نةكراو بوو لة قازانجى حكومةتى هةريَمى كوردستان. رِاستة هيَزة تايبةتةكانى ئةمريكاو دةزطاى هةوالَطرى ضةند مانطيَك ثيَش دةستثيَكردنى شةرِةكة لةطةلأ ميليشياى ثيَشمةرطة و سةركردايةتى كورديدا هاوكاربوون. بةلآم ثلاندانةرانى سةربازى ئةمريكى ضاوةرِيَى هاوكارييةكى زؤر بةهيَزتر بوون لة توركيا. ثاش طفتوطؤيةكى زؤر لة مانطى شوباتى 2003دا، ليَثرسراوانى ديبلؤماسى و سةربازى ئةمريكى و توركى ياداشتنامةيةكى لةيةكطةيشتنيان مؤركرد بؤ دياريكردنى هيَلَة طشتيةكانى هاريكارى نيَوان توركياو ئةمريكا لة عيَراقدا. ليَثرسراوانى كوردى عيَراق باش دةيانزانى كة ثةيوةندى توركياو واشنتؤن لة خةمةكانى ئةوان طرنطترة ، بؤية لة جيَى رِيَطرتن لة بةشدارى توركيا هةولَيان دا بطةنة رِيَكةوتنيَك كة تيَيدا، يةكةم: ثنتاطؤن رِؤلَى توركيا لة عيَراقدا سنوردار بكات لة هةنديَك رِيَرِةوى دابينكردنى كةلوثةل لة باكورى عيَراقداو، دووةم: طةر واش خوازرا كة هيَزيَكى طةورةى توركى بةشداربكات، ئةوا ثيَويستة لة باشور يان رِؤذهةلآتى تكريت بن. بة رِاى هةوليَر ئةمة كاريطةرى توركيا لةسةر شارى كةركوك سنوردار دةكات.
رِؤلَ و طرنطى ستراتيجيةتى توركيا كةم بوويةوة كاتيَك ثةرلةمانةكةي رِازى نةبوو توركيا بةشداربيَت لة هاوثةيمانيَتييةكةى ئةمريكادا. ئةمةش بة قازانجى ثيَطةى ستراتيجى هيَزة كوردييةكانى عيَراق شكايةوة بؤ يارمةتيداني ئةمريكا لة طةيشتن بة ئامانجةكانى. بؤية لةجياتى ئةوةى لة توركياوة بيَنة ناو عيَراقةوة، هيَزةكانى ئةمريكا لةرِيَى ثةرِةشووتةوة رذانة ناوضةي هةريرى باكورى هةوليَر. لةوانةية لة هةفتةكانى سةرةتاى جةنطدا هيَزةكانى ثيَشمةرطة زياتر خةريكى تالآنكارى بووبن نةك جةنط، بةلآم بةشداريكردنةكةيان لانى كةم لة ئاستيَكى رِةمزيدا بووة مايةى بةهيَزكردن و ضةسثاندنى ثةيوةنديان لةطةلأ سةركردايةتي ناوةنديى هيَزةكانى ئةمريكادا كة ئاشنايةتيان زياتر لةطةلأ سةركردايةتي عةرةبيدا هةبوو. عاتيفةبازيش هاندةريَك بوو بؤ ثتةوبوونى ثةيوةندى نيَوان ئةمريكا و كورد. زؤريَك لة ئةندامانى سوثاى ئةمريكى هاوسؤزيان بؤ كوردةكانى عيَراق هةبوو، بة تايبةتى كة زؤربةيان ئاشنايةتييان لةطةلأ كورد دةطةرِيَتةوة بؤ سالَى 1991 كاتيَك رِيَطربوون لة كؤرِةو و بة كؤمةلأ برسيكردنى كورد لة رِيَى (ثرؤسةى دابينكردنى ثةناطةي ئارام). ثاش دوانزة سالأ بينيان سةرةرِاى ئاستةنطةكان هةريَمةكة لةسايةى سةركردايةتى كورديدا طؤرِانكارى طةورةى بةخؤوة بينيوة.
كةلتور و نةريتي كورديش يارمةتيدةر بووة بؤ بوونى ثةيوةندى لةطةلأ ولآتة يةكطرتووةكانى ئةمريكادا. ديبلؤماتكار وئةفسةرة سةربازييةكانى توركيا زؤر جةخت لةسةر رةسميات دةكةنةوة و ثابةندن بة ثرؤتؤكؤلةوة. ئةمةش لةجياتى دروستكردني ثةيوةندى ئاسان بكات تيَكى دةدات. [5]هةنديَكى كةم لة ديبلؤماتة ئةمريكيةكان حةز بة هاوشانة توركةكانيان دةكةن. كةضي بة ثيَضةوانةوة، كوردةكانى عيَراق زؤر ميوانثةزيَرن خوانى طةورةيان بؤ ئةو ليَثرسراوة ئةمريكيانةى سةردانيان دةكردن دةرِازاندةوة. لة هةندىَ حالَةتيشدا ثةيوةنديان لةطةلأ ئافرةتانيشدا بؤ ئاسان دةكردن. ثارتى ديموكراتى كوردستان ليَثرسراوة ئةمريكيةكان لة ميوانخانة تايبةتةكانى خؤيدا دةحةويَنيَتةوةو ديارى وةك فةرشى ئاوريشم و خشلَى زيَرِين دةداتة ليَثرسراوانى سةربازى و ليَثرسراوانى وةزارةتى دةرةوة. هةرضةندة زؤربةى ليَثرسراوة ئةمريكيةكان ئةو جؤرة دياريانة رِةت دةكةنةوة بةلآم لةكاتى دةسةلآتى كاتى هاوثةيمانان (CPA)دا هةندىَ لة ليَثرسراوة مةدةنى و سةربازييةكانى ئةمريكا ئةم جؤرة دياريانةيان وةردةطرت.
خالَيَكى تر كة يارمةتى رِؤلَى كوردى داوة لة واشنتؤن بريتى بووة لة بةكريَطرتني كؤنة ليَثرسراوانى سةربازى و سياسى ئةمريكى وةك نويَنةري حكومةتى هةريَمى كوردستان. بؤ نمونة سةركردايةتى كورد دةزطايةكى لؤبى كردن بةكاردةهيَنيَت كة جيَطرى رِاويَذكارى ئاسايشى نةتةوةيى ثيَشوو رؤبةرت د. بلاكويل بةرِيوةى دةبات. ئةم دةزطاية هةلَدةستيَت بة نويَنةرايةتى كردنى بةرذةوةنديةكانى كوردى لة واشنتؤن و ديدارو ضاوثيَكةوتن بؤ سةركردايةتى كورد لةطةلأ ليَثرسراواندا سازدةكات. [6]هارى شوتى فةرماندةى ثيَشووى بةتاليؤنى 404ى كاروبارى مةدةنى، كة لة هةوليَر نيشتةجيَ بوو، وازى لة ئةركة سةربازييةكةى هيَناو بوو بة رِاويذكاريَكى مووضةخؤرى سةرؤك وةزيران نيَضيرظان بارزانى. هةروةها ثاش كؤتايي هاتني جةنط و خانةنشين بوونيان ليَثرسراوانى ئيدارةى مةدةنى وةك جةنةرالأ جةى طارنةر لة هةوليَر و كؤلؤنيَل ديك ناب لة بةغا طةرِاونةتةوة كوردستان بة مةبةستى دةستكةوتنى ضةند بؤنديَك. ثياوانى كارى ناوضةكة دةلَيَن كة قوباد تالَةبانى كورِى سةركردةى يةكيَتى داواى ليَكردوون كة ثارة ببةخشن بة هةلَمةتى هةلَبذاردنةكانى ئةو ئةندام كؤنطريَسة ئةمريكيانةى كة هاوسؤزى سةربةخؤيى كوردن.
بةشداريكردنى كورد شان بة شانى هيَزةكانى ئةمريكا لة ثرؤسةى ئازادكردنى عيَراقدا، بة تايبةت بة بةراورد لةطةلأ هةلَسوكةوتى توركيادا، هانى سةركردايةتى كوردى داوة كة هةستى مافدارى خؤيان دةرببرِن. لة ديداريَكى سالَى 2003دا و لة وةلآمى ثرسياريَكدا سةبارةت بةوةى كورد ضاوةرِيَى ضى دةكات لة بةرامبةر ثالَثشتى كردنيان بؤ ئامانجةكانى ئةمريكا، مسعود بارزانى ووتى: "داواكارى سةرةكيمان لة وولآتة يةكطرتووةكانى ئةمريكا و بةريتانيا ئةوةية كة ثشتطيرى لة خةباتمان بكةن لة طةيشتن بة مافة نةتةوةييةكانمان.". [7]لة ووتاريَكى سالَى 2005يشدا بارزانى ثشتطيرى لةهةمان بؤضوون دةكاتةوةو دةلَىَ: "ثاش هيَزةكانى ئةمريكا، ثيَشمةرطة طةورةترين ئةندامى هيَزى هاوثةيمانانة.". [8]
مةشخةلَيَك بؤ ديموكراسي
بةثيَي بؤضوون و ثرينسيثةكاني "بؤش" هاوثةيمانييةتي لةطةلَ كوردستاندا كاريَكي ئاسايية. ثةيوةنديي ديبلؤماسيي لةطةلأ ولآتاندا بة ئامانجي طؤرِين و بة ديموكراتيزةكردنيان—لاي كةم لة رووي تيؤريةوة--لة ثيَشينةي سياسةتي كؤشكي سثيية. ليَرةدا دةكريَ كوردستاني عيَراق نموونة بيَت. دوو سالَ بةر لة رِووخاني رِذيَمي سةددام, كارؤلَ ئؤليَري، كةثسثؤر و تويَذةرةوةية لة سةنتةري ئاشتيي جيهانيي لة زانكؤي ئةمريكي دا, كوردستاني عيراقي بة "بؤتةي ديموكراسي و نموونةيةك بؤ عيراقي ثاش سةددام" وةسف كرد. [9]سةظةركةر ئؤريدسؤن ي زاناي ميذوو لة زانكؤي لةند و ئؤلا شميت كة سياسةتمةداريَكي سويدية كوردستانيان بة "مةشخةلَي ديموكراسي لة رِؤذهةلاّتي ناوةراست" ناو برد[10]. لة سالَي 2006 دةستةي ئاوةدانكردنةوةي كوردستاني سةر بة حكوومةتي هةريَمي كوردستان ضةند ريكلاميَكي لة ئةمريكا بلَاو كردةوة تيَيدا وةسفي كوردستاني دةكرد بةو هةريَمةي كة "زياتر لة 10سالَة ثةيرِةوي ديموكراسي دةكات." [11]هةرضةندة نة ثارتي و نة يةكيتي ريَ بة كيَبةركيَيةكي راستةقينة نادةن لة هةلَبذاردنةكاندا, ئةو سيَ ثاريَزطايةي لة ذيَر دةسةلاَتي مةسعود بارزانيي و جةلال تالَةباني دان لة ضاو ناوضةكاني تري ولاَتدا يةكجار ئازاد بوون.
بةلاَم نة بارزاني و ن تالَةبانيي ديموكراتخواز نين. لة ماوةي شةرِي ناوخؤي كوردةكاندا لة سالاَني 1994-1997 هةردوو سةركردة كوردةكة مافي مرؤظيان ثيَشيَل كردووة, بؤ نموونة بةرهةلَستكاران سةرنطووم دةبوون, و بارزاني و تالَةباني بيَ ليَثيَضينةوة برِياري كوشتني ديلةكلنيان دةدا. ضالاكاني بواري سياسي و كؤمةلاَيةتي ذمارةي ئةو دةستطيراوكراوانةي كة لةسةر دةستي هةردوو ثارتة دةسةلاَتدارةكة بيَسةروشويَنن كراون بة 3000 دةخةملَيَنن. [12]ريَكخراوةكاني مافي مرؤظي ئةو هةريَمة دةلَيَن كة سةركردايةتي سياسي, لة دادطادا ريَ بة ثشتطيريي و نويَنةرايةتي خانةوادةي ئةو خةلَكة بيَسةرو و شويَنة نادةن.لة كاتي دادطاييكردني سةددام سالَي 2006 دا, زؤريَك لة رِؤشنبيراني كورد لة هةريَمةكةدا لة زانكؤ و ضاييخانةكاندا ئةو سةرنجة تالَةيان دةدا كة سةركردايةتي كورديش لة عيراق زؤريك لةو تاوانةنانةي كة ئيَستا سةددام ي لة سةر دادطايي دةكريَت ئةنجام داوة, با كةمتر بووبن يا بة ضةكي كيمياوي نةبووبن.
عيراق طؤرِاوة , بةلَام كوردستاني عيَراق نةطؤرِاوة. زؤريَك لة كوردةكاني عيَراق ضاوةريَ بوون بة رِووخاني سةددام هةريَمةكةيان بةرةو ليبراليةت و ديموكراسي برِوا. بةلاَم لة جيَي ئةوةي بةرةو رِيفؤرم و ذاكسازي هةنطاو بنيَ, سياسةتي هةريَمةكة ضةقي بةستووة. بارزاني كؤنترؤلَيَكي ديكتاتؤرئاميَزي هةية بةسةر ثاريَزطاكاني دهؤك و هةوليَردا و تالَةبانيش بةسةر سليَمانيدا. هةرضةندة وةسفكردني سةركردايةتي كورد بة خيَلَةكي وةسفيَكي ورد نابيَت–لاي كةمة نيوةكةي يةكيَتي-- هةردوو حيزبةكة بؤ كؤنترِولَكردني دةسةلاَت ثشت بة ئةنداماني بنةمالَةكانيان دةبةستن. بارزاني برازاكةي خؤي كردؤتة سةرؤكي وةزيران و كورِة تةمةن35 سالَةكةشي كردؤتة بةرثرسي دةزطاي هةوالَطريي هةريَمةكة. هةنديَ خزمي تريشي دةستيان طرتووة بةسةر كؤمثانياي تةلةفؤن و رِؤذنامة و ميدياي هةريَمةكةدا.
بةهةمان شيَوة هيرؤخاني خيَزاني تالَةباني كةنالَيَكي سةتةلايتي كوردي بةرِيوة دةبات. كورِيَكي ليَثرسراوي دةزطاي هةوالَطيريي يةكيَتيية و كورِةكةي تريشي نويَنةري حكوومةتي هةريَمة لة واشنتؤن. كة كاتي دابةشكردني وةزارةتةكاني بةغدا هات, هةردوو سةركردة كوردةكة رِوويان لة بنةمالَةكانيان كردةوة: بارزاني ليَثرسراويَتي وةزارةتي دةرةوةي داية خالَؤي و تالَةبانيش وةزارةتي سةرضاوة ئاوييةكاني داية يةكيَك لة ئاوةلَزاواكاني و بالَويَزخانةي ضينيشي داية يةكيَكي تريان. وةك ئينساف بؤ تالَةباني ئةم دوو ثياوة لة رِووي ثيشةييوة كارامةن.
بارزانيي و تالَةباني خاوةني زنجيرة كؤمثانيايةكن كة هةنديّكيان بة خزم و كةسوكاريانةوة ثةيوةستن و هةنديَكيشيان بة ثارتة سياسييةكانيانةوة. تالَةباني وةك سةرؤكي يةكيَتي مافي بة خؤي داوة كة زةوي حكووميي بداتة كةسء كاري تا بازرطاني ثيَوة بكةن. لة كيَشةيةطدا كة تا ئيَستةش بةردةوامة, تالَةباني كؤمثانياي نؤكان بةكار دةهيَنيَ بؤ دةركردني ئةو ئاوارانةي كة لة سةر ئةو ثارضة زةويانة جيَطير بوون كة يةكيَتي دةيةويَت ثرؤذةيان لةسةر بنيات بنيَت. نة ئةم ئاوارانة و نة هاولاَتيان دةتوانن هانا بؤ دادطا بةرن, ضونكة ثارتي و يةكيَتي كؤنترؤلَي دادطايان كردووة. لة سةردانيَكي رِؤتينيدا بؤ طرتووخانةكان, ضاوديَراني سةربةخؤي مافي مرؤظ ضةند بازرطانيَكيان ديوة كة بةبيَ تؤمةت طيراون. بةثيَي وتةي ئةم بازرطانانة طيرانيان بة برِياري يةكيَك لة كورِةكاني بارزاني بووة ضونكة رِازي نةبوون بة بيَدةنطيي لةطةلَ بازرطانة بارزانيةكاندا ببنة شةريك.
هةردوو سةركردة لة رِيَي ثؤستةكانيانةوة سةروةت و سامانيَكي زؤريان كؤكردؤتةوة: ساماني بارزاني بة زياتر لة 2 مليار دؤلار و تالَةباني بة 400 مليؤن دؤلار دةخةملَيَنريَت. [13]سةركردايةتي كورد ركة ِِِؤذانيَك بوو ناكؤك بوون لة سةر دابةشكردني داهاتي طومرط ئيَستا بوجةي هةريَمةكة بؤ طيرفاني خؤيان و ثارتةكانيان بةكار دةهيَنن. لةراستيدا جياوازيةكي ئةوتؤ بةديناكريَت لة نيَوان ساماني بارزاني و تالَةباني وةك تاكيك و سةرمايةي حزب و حكوومةتةكةيان دا. بارزاني سةيرانطاي سةري رةشي كردؤتة شويَني نيشتةجيَبووني خؤي، خزم و وةزيرةكانيشي لة نزيك خؤي و لة سةر زةوي حكوومي كؤشك و تةلاريان درووست كردووة.
ئةوةي ليَلَي ثةيوةندي نيَوان سياسةت و بازرطاني زةق دةكاتةوة طريَبةستة نةوتية تازةكانة. تا رةزامةندي لةسةر بؤنديَكي دؤزينةوة و بةرةثيَداني نةوت لة هةوليَر يان دهؤك وةربطرن دةبيَ كؤمثانياكان بة بيَدةنطي خؤيان بكةنة شةريكي لايةنيَك كة بارزاني دةستنيشاني دةكات. ضةند بةرثرسيَكي نزيك لة ريكةوتنة نةوتيةكانةوة دةلَيَن كة كة هاوكاراني بارزاني داواي %10 ي داهاتةكان بؤ خودي بارزاني دةكةن و هةمان ريَذةش بؤ ثارتةكةي. سةرمايةي طشتي حكوومةتيش خةميَكي لاوةكية، طريمان داهاتي نةوتيش مولَكي كوردستان بيَت نةك عيراقيش. ئةم جؤرة ليَكطيربووني بةرذةوةندية شتيَكي تازة نية. ضةندان دؤكيوميَنت كة ثاش رووخاني رذيَمي سةددام بةردةست كةوتوون باس لة ثةيوةندي بازرطاني نيَوان نيَضيرظان بارزاني و كورةكاني سةددام دةكةن. طةندةلَيش رؤذ دواي رؤذ بةرةو ريزةكاني خوارةوةي حزبي و حكوومي رؤدةضيَ. بة ثيَي ريَكخراويَكي نا حكوومي (NGO) لة هةلَةبجة، لة سالَي 2006 دا ضةند رؤذيَك ثيَش ئةوةي ليَذنةيةكي ثشكنين بريار بوو لة كيَشةيةكي دزي و ثارة خوارن بكؤلَيَتةوة ئاطريَك كة جيَي طومانة ئةرشيفي يةكيَتي مامؤستاياني سةر بة ي.ن.ك ي سووتاند. ئةمة لة كاتيَكدا كة زؤريَك لة كوردي عيراق دةلَيَن كة هيواخواز بوون هاتني ئةمريكا هاندةر بيَ بؤ ريفؤرم و شةفافيةت و ليَثرسراويَتي.
ميكانيزمي كؤنترؤلأ كردن
كؤنترؤلَي سياسي رةطي داكوتاوة. وةك ئةو زيندانيةي كة لة جةللادةكةيةوة فيَر بووبيَت، ئةم دوو حزبة شيَوازةكاني حيزبي بةعس بةكاردةهيَنن بؤ دةست طرتن بةسةر دةسةلآتدا. ثارتي و يةكيَتي نةك تةنها لة ثؤلةكاني زانكؤدا بةلَكو لة ثؤلةكاني دواناوةنديشدا نويَنةريان داناوة. ئةم نويَنةرانةي كة تةمةنيان لة 14 بؤ 15 سالَة كاري سيخوري دةكةن و راثؤرت لةسةر طفتوطؤكاني ناو ثؤل و نيَوان قوتابيان دةنووسن و بؤ دةزطاكاني هةوالَطري ثارتي و يةكيَتي رةوانة دةكةن. دةزطاكاني هةوالَطريش رةطيان داكوتاوة، ئةشكةنجةش دياردةيةكي باوة. [14]هةردوو ثارتة سياسيةكة جيَ ثيَي حزبي بةعس هةلَدةطرنةوة. هيض كام خؤيان نةبةستؤتةوة بةو بنةما ئايدؤلؤذيانةي كة لةسةري دامةزراون، بؤية ئةندامان لة ريَي سيخوري كردن بةسةر هاوةلآنيانةوة لة ئاستة حيزبيةكاندا ثيَشدةكةون. راستة كورد مامةلَة و بةرخورديان لةطةلأ كةساني بيانيدا باشة، بةلآم ليَيان بة طومانن. بؤ نموونة، ئةو شؤفيَرانةي كة لة دةرةوةي هوتيَلةكاني سليَمانيدا دانراون راثؤرت بؤ دةزطاي هةوالَطري يةكيَتي دةنووسن. ثارتيش ميوانة بيانيةكاني لة ميوانخانةي تايبةتدا لة هاوينة هةواري سةلاحةدين دةحةويَنيَتةوة. هةرضةندة ئةمة كار ئاسانية، بةلآم ئةم جؤرة مامةلَةية ميوانةكان ناضار دةكات ثشت بة شؤفيَرةكاني سةر بة ثارتي ببةستن (ضونكة تاكسي ئاسايي ناتوانيَ لةو ناضةية ن&